Interview in Dnevnik Magazine

Interview by Iskra Korovesovska
June 2015

Why do you think that fascism eternally comes back?

The return of fascism is a fact – and we have been warned that it will return because it is like a virus, a bacillus in any mass democracy – and as both Thomas Mann and Albert Camus warned in 1947: World War Two is over, but don’t think that fascism disappeared! And they were right as it is returning almost everywhere in Europe. To understand that we are facing the return of fascism, it is important to realize a few important points:

A. We do not live in a liberal democracy, but we are living in a mass democracy, which is almost the opposite of a true democracy. Our mass democracy – as Ortega y Gasset already explained in The Revolt of the Masses – is not a society guided by spiritual values and the quest for what a good society is. It’s in the grip of our basic instincts, greed and fear, the ‘mass man’ is not a self critical individual but follows all fashions and is just one of the herd.

B. Mass democracy is in need of a lot of kitsch to hide the spiritual emptiness, the nihilism which is at its core. Yet, when a society is hit by an economical, financial crisis; when the materialism on which the kitsch society is build is no longer affordable, then the society is fueled by resentment, by hatred, by fear and at that very moment a society opens the door for demagogues with their politics of lies. Part of their ‘strategy’ is to promote nationalism as the True Identity; instead of respecting the rights of minorities they will tread them as scapegoats for the (economic) misery. By lack of any positive ideas and ideals and not interested in them either, all their ‘politics’ is nothing more than constant propaganda; sound bites, twitter, spreading fear and hatred… In short: it is a form of politics used by demagogues whose only motive is the enforcement and extension of their own power, and to which end they will exploit resentment, incite hatred, hide their intellectual vacuity beneath rancorous slogans and insults, and elevate political opportunism into an art form with their populism.
Fascism always thrives on organized stupidity, as the worst that can happen to them is an educated, critical public who will see through their lies, emptiness and slogans. That’s why they hate true liberal education, quality media, real culture.
Now: just look around in Europe and tell me what you see… exactly: the return of fascism.

One of your points during the interview in HRT (Hrvatska Radio Televizija) was that ‘the brain of Western citizens is washed and reduced to a people that are easy to manipulate, people who go to work to take salary and to spend it.’ You also pointed that ‘there are people that are to be able to make profits through this consumer society.’ Where is this taking us?

As I said, the ‘values’ of a mass democracy are not related to truth, goodness, justice, freedom, friendship, to a cultivation of human dignity, but: what is good for the economy? What is good for the power-elites? The lust for money, fame, technology etcetera prevails. Education is no longer the formation of character; helping us to gain wisdom, create beauty, do justice, and to make us real free human beings, that is to say: liberated from prejudice and fear. All ‘education’ is now focused on utility, how to make us useful; and most media is focused on amusement. Put this together and you have the organized stupidity that will turn society in a mass that can easily be manipulated to buy nonsense, to watch nonsense, and to keep populists in power.

How familiar are you with the Macedonian name dispute with Greece? How do you see it?

A bit, only through what I read about it in international newspapers.

I asked you this question because of one more interesting point of yours. As I understood from the TV interview your consideration is that the “national identity should be abandoned”. In the situation between Macedonia and Greece, would it mean that if Macedonians should abandon the identity, the same goes for the Greeks and Bulgarians, who also kept it as their Macedonian identity?

This is indeed a crucial point! What I said on the Croatian television is the following. Yes, every human being wants to know: Who am I? What is it that I want to do with my life? What will make my life meaningful? Therefore: What is it that I value, that I believe in? The answer to those questions is summarized in your ‘identity’: the person you are. Now, what I explain in my book The Eternal Return of Fascism is that in our kitsch society our identity is no longer based on who you are but on what you have. No longer spiritual qualities counts; but materiality: what you posses, and what you look like. The constant compulsion to buy, the so called consumerism, is rooted in this need to buy yourself an identity and then to show it on Facebook where you expect everybody to like you!

Again, when due to an economic crisis the kitsch becomes too expensive, a new surrogate is used by the power-elites: nationalism. Now suddenly your identity is nothing more than where you – by coincidence – were born. More than 2500 years ago it was the Greek philosopher Isocrates who said: “One is not Greek by birth but by education.” Now this wisdom has been forgotten. Isocrates realized how empty, how stupid it is to reduce your own being to the place you were born. Human beings are by definition much more than their blood or the soil they where born. The dignity of man is that we have a spirit and our true identity, the person we should be, is not based on what makes me different from others, but what is universal in all of us: the capacity to cultivate our soul, to live in truth, to do justice, to be a compassionate human being.

But you have to start somewhere so the place you where born and your mother tongue are just a start to go into the world, learn different languages and traditions and open and widen your own being by having a dialogue with others. This is what some of the greatest Greeks like Isocrates, Socrates, Plato and Aristotle wanted to teach us, this is what Aristotle taught Alexander the Great, but this is also what Saint Paul taught us. This is the essence of European humanism and the Idea of Europe. The former Yugoslavia, if it would have turned itself into a liberal democracy, would have been a true example for the whole of Europe. Now it is the sad example of tribalisation, nationalism, ongoing ethnic hatred, and useless discussion about fake identities. The only way forward is to stop all this and to become a united Europe!

In The Eternal Return of Fascism, you point out that ‘this current fascism again allowed the political parties that have renounced their own vision, intellectuals who cherished the easy nihilism, greed for money that is generated by the business world, and mass media that is focused on what people want rather than serving as a critical mirror. These are the corrupt elites that nurture spiritual emptiness in which fascism can rise again’. Does this problem comes from the West societies?

Yes! Not that I think that in other places of the world it is much better – the opposite is true – but we in Europe and the USA do have a cultural-intellectual legacy with universal values: a holy faith in the human dignity of every individual and the need for a cultivation of the human soul through philosophy, art, religion, science. But we are betraying our own civilisation and our highest spiritual values. It is a betrayal by both the intellectuals as the power elites.

Interview in Time Out Magazine

Oded Carmeli van Time Out Magazine Tel Aviv interviewt Rob Riemen over zijn boek Adel van de geest. U leest het interview in de pdf.

 

Interview in Echoes Magazine

U leest het interview met Rob Riemen in Echoes Magazine naar aanleiding van het verschijnen van de Israëlische editie van Adel van de geest in de pdf.

Dubbelinterview met Frans Timmermans

“Geert Wilders en zijn beweging zijn het prototype van hedendaags fascisme.” Dat is de gepeperde slotconclusie van cultuurfilosoof Rob Riemen in zijn ophefmakende boekje De eeuwige terugkeer van het fascisme. Riemen is directeur van de Tilburgse denktank Nexus. In een Maastrichts café ging hij in debat met PvdA Tweede Kamerlid Frans Timmermans.

• Riemen: Ik ben het volledig eens met Albert Camus en Thomas Mann die in 1947 iets belangrijks zeiden: “De oorlog is voorbij, maar daarmee is het fascisme niet verdwenen.” Het fascisme herken je aan een gebrek aan absolute geestelijke waarden. Dat vormt de voedingsbodem. Het fascisme heeft geen ideologie. Men hanteert een populistische, autoritaire, antidemocratische techniek en wijst zondebokken aan. Nu zien we deze verschijnselen weer opduiken. Laten we in godsnaam niet wachten totdat deze beweging daadwerkelijk gewelddadig wordt, want dan zijn we te laat.

Had Riemen een minder beladen woord moeten kiezen?

• Timmermans: Ik vind het jammer dat door dit woord het debat in de kiem wordt gesmoord, mensen niet willen luisteren naar de boodschap. Zie de reactie van Bolkestein in de Volkskrant. Hij zoomt alleen maar in op dat ene woord en gaat totaal voorbij aan de inhoud. Riemen schrijft terecht dat Goethe er in 1812 al over sprak. In die tijd bestond dat woord niet, maar de elementen kwamen al in eerste aanzet voor in de samenleving. Ik zou zeggen: benoem die elementen, vermijdt het woord en je vergroot de kans op discussie in de samenleving.

Gaat Wilders voort in een fascistische traditie?

• Timmermans: Nee, er zijn fundamentele verschillen. In de eerste plaats was het fascisme optimistisch en verheerlijkte geweld. Dat doet Wilders niet.

En het in de knieën schieten van Marokkaanse hooligans en het inzetten van het leger in probleemwijken?

• Timmermans: In Wilders’ wereldbeeld staat geweldsverheerlijking niet centraal. Overigens is bij hem nauwelijks sprake van een coherent gedachtegoed. Hij is eclectisch, pikt overal dingen op die mensen willen horen. Daarom zou ik Wilders eerder populistisch willen noemen. Daarnaast is hij extreem conservatief, terwijl het fascisme vooruitstrevend, modernistisch, toekomstgericht is. Wilders belooft alleen maar het verleden, heeft niets te bieden voor de toekomst.

• Riemen: Mensen in het land hebben beter in de gaten wat er aan de hand is dan de politici in Den Haag. Men verwijt de politiek terecht gebrek aan leiderschap. De omerta heerst, de maffiacode van zwijgen. De sociaal-democraten hebben ook in de jaren ’30 gedacht dat het niet zo’n vaart zou lopen. In de jaren ‘90 heeft de PvdA het multiculturele drama genegeerd. En ik vind het verrassend dat Timmermans beweert dat het fascisme optimistisch is. Het is een puur reactionaire beweging. Een fascist is de absolute tegenpool van de Europeaan.

Waarom is de massamens anno nu zo ledig van geest?

• Riemen: Het verschijnsel Wilders is een direct gevolg van jarenlang verkeerd beleid. Het onderwijs is stelselmatig verwaarloosd en de elite is gecorrumpeerd. In • Timmermans’ boek Glück Auf – duizend keer beter dan het PvdA-verkiezingsprogramma – wijst hij terecht op het morele, politieke en economische failliet van het neoliberalisme, de verwaarlozing van de kunsten en het gebrek aan Europees denken. Tel dat allemaal op en je krijgt de massamens: het type dat niet begrijpt dat de waardigheid van het menselijk bestaan bestaat uit fundamentele noties als in waarheid leven, gerechtigheid nastreven en schoonheid scheppen. U wordt niet vrolijk van het aanbod van de tijdschriftenkiosken. Is onze samenleving aan het debiliseren?

• Riemen: Dat valt toch niet te ontkennen. Iedereen ziet dat om zich heen gebeuren. In de kiosk kun je zien waar de mens echt belangstelling voor heeft: snelle auto’s, geld, seks en celebrities. Als daar alle aandacht en energie heengaat, wordt het moeilijk om een samenleving beschaafd te doen lijken.

Leven we in een kitschmaatschappij waarin alles draait om commercie en geld verdienen? Zit Europa in een beschavingscrisis?

• Timmermans: Absoluut. Dat is ook het waardevolle van het oeuvre van Riemen. Hij heeft het debat aangezwengeld, kritische denkers als Etzioni naar Nederland gehaald. Het gaat om wezenlijke vragen als: Waarom zijn we geen gemeenschap meer? Waarom zijn we bang geworden voor elkaar? Waarom zoeken we beschutting in een identiteit die fictief is? Waarom kunnen we de kracht niet uit elkáár halen? Daarom is het jammer dat het f-woord wordt gebruikt. Zodra dat woord valt, stopt de discussie. Ik pleit voor dialoog. Het grote probleem van vandaag is dat iedereen op ‘zenden’ staat en niemand op ‘ontvangen’. Er is geen zelfreflectie meer, een van de grootste problemen in de westerse wereld.

In uw boekje valt vaak het woord ressentiment. Wat bedoelt u daarmee?

• Riemen: Het verschijnsel in de samenleving dat geestelijke waarden niet meer het allerbelangrijkste zijn en alles draait om materialisme. Wat de een heeft wil de ander ook hebben want we leven in een egalitaire samenleving. Mensen willen altijd méér hebben. Niemand heeft ooit genoeg.

• Timmermans: De bewoner van een Vinex-wijk die Opel Astra rijdt, maar vindt dat ie eigenlijk een BMW verdient. De schuld wordt in de schoenen geschoven van de Marokkaanse straatschoffies. Dat is het ressentiment waar Riemen het over heeft en dat is nadrukkelijk aanwezig in de samenleving. Ik betaal teveel belasting omdat hij te lui is om te werken. Die rancune is de brandstof waar Wilders en zijn beweging op draait. Maar het vreet zichzelf op en het moet ook altijd slecht eindigen. Door de ondergang van die beweging of de Grote Kladderadatsch.

• Riemen: Iedereen die mijn boekje heeft gelezen weet dat ik Wilders-stemmers niet beticht van fascisme. Integendeel. Ik zeg: u wordt in de steek gelaten, Wilders zal nooit iets oplossen. Van prominente PvdA’ers krijg ik te horen: je hebt gelijk, maar we durven het niet hardop te zeggen. Da’s een politieke inschattingsfout, je moet het wél benoemen.

U heeft het kabinet-Rutte Bruin-1 genoemd.

• Timmermans: Nee! In een discussie op internet heeft iemand die term gebruikt en bij het heen-en-weer mailen heb ik die term overgenomen en er bij vermeld dat die term de lading niet dekt. Ik heb mijn les geleerd. Je bent eindeloos over de vorm aan het praten terwijl het gaat om de inhoud. Die inhoud is zó belangrijk. Waarom leven we in een samenleving waarin transcendente waarden afwezig zijn? Laten we voorkomen dat mensen vluchten in Dan Brown-achtige mysteries, yoga gaan beoefenen of complotten gaan zien, zoals Martin Bosma doet in zijn idiote boek.

Volgens Riemen is de politiek verworden tot een kermis van slogans & imago. “Idealen zijn ingeruild voor de kiezersgunst.”

• Timmermans: Riemen heeft gelijk. Maar dit gaat dieper dan politieke partijen. Dit is vergelijkbaar met de 19e eeuw. Zoals een hond het onweer voelt aankomen, voelt de mens dat de wereld op het punt staat fundamenteel te veranderen. We weten nog niet welke wereld er komt, we weten wel dat hij op zijn laatste benen loopt. Wij hebben de grote verantwoordelijkheid om de mensen een vooruitzicht te presenteren dat optimistisch is, houvast geeft en perspectief biedt.

U legt de schuld bij de politiek, intellectuelen, universiteiten, zakenmensen en de massamedia. “Gecorrumpeerde elites die de geestelijke leegte cultiveren.” Maar het zijn toch de gewone burgers die massaal op Wilders hebben gestemd?

• Riemen: Mensen worden opnieuw misleid. En waarom? Omdat ze niet goed worden geïnformeerd. Door de dominantie van de economie zijn onderwijs, humaniora en kunsten verwaarloosd. Kenmerkend voor dit kabinet is zijn eerste beleidsdaad: 22% bezuinigen op de kunsten cultuurbegroting.

• Timmermans: In de hele westerse samenleving heerst een diep gevoel van onbehagen. Dat heeft alles te maken met de vrees om positie te verliezen. De wereld verandert en het is helemaal niet zeker dat onze kinderen het beter zullen hebben dan wij. Als de verwachting weinig rooskleurig is ben je geneigd om degene te geloven die zegt: Als je op mij stemt, zorg ik dat alles hetzelfde blijft. Riemen: Een vriend mij, de grote filosoof George Steiner, heeft gezegd: de hoop komt altijd van links. Van oudsher was het altijd de sociaal-democratie die opkwam voor de minder bedeelden. Joop den Uyl citeerde Multatuli: “De roeping van de mens is mens te zijn.” De waarde van het humanisme moet voorop staan. Onder Kok heeft de sociaal-democratie geen enkele visie uitgedragen over wat een goede maatschappij is.

Rechtsfilosoof Afshin Ellian noemt u ‘n publiciteitsgeile geest en een stemmingmaker van de eerste orde. En Frits Bolkestein schrijft: “U moet zich schamen zoveel onzin de wereld in te sturen.”

• Riemen: Ik zou teleurgesteld zijn als Bolkestein zo niet had gereageerd. Voor de rest schrijft hij allemaal nonsens.

• Timmermans: Interessant is dat de rechtse pers, Elsevier en De Telegraaf, net zo intolerant en dogmatisch is als links in de jaren ‘70. Precies dezelfde intolerante houding tegenover mensen die iets politiek incorrects beweren. Dan gaat het, om met Ab Klink te spreken, voluit op het orgel. Dat heeft Riemen nu ook ervaren. We zitten in een tijd dat rechts de politiek correcte denkhouding is.

U heeft een hekel aan het feit dat alles leuk moet zijn. “Leuk is de ultieme maat voor alles waar je tijd aan besteedt.” Moeten we het dan niet leuk hebben?

• Riemen: Denkt u echt dat alles leuk moet zijn? Wie is bereid om z’n werk, vrienden of relatie op te zeggen op het moment dat het niet leuk meer is?

• Timmermans: Met Camus, Adorno en Hanna Arendt zeg ik: het moet mooi zijn. Dat is groter dan leuk. Leuk is: ik heb jeuk en ik krab. Mooi is: ik maak iets met eeuwigheidswaarde. Als we met zijn allen gaan genieten van wat mooi is, komt het weer goed. Riemen: Daar komt iets bij. Iets kan onmogelijk mooi zijn als het niet waar is. Václav Havel heeft het prachtig gezegd: We moeten proberen om in waarheid te leven. Maar in deze maatschappij is de waarheid niet meer relevant.

Denken jullie niet dat ’t fenomeen Wilders over vijf jaar is verschrompeld?

• Riemen: Dan is het wachten op Wilders II. Ook Het Vlaams Blok komt terug. Daarom is het onvolwassen gedrag om Wilders voor de rechtbank te dagen. Nederlanders moeten die man gewoon wegstemmen.

• Timmermans: Dit zijn eeuwige zaken in onze samenleving. Andere bevolkingsgroepen wegzetten is van alle tijden. Dat deed Caesar al met de Eburonen. Dit artikel is een bewerking van een debat in De Stemming, het interview- en discussieprogramma van L1 Radio. De Stemming komt iedere zondag van 11 – 13 uur vanuit café Thembi in Maastricht.