Rob Riemen geniet wereldwijde faam met Nexus Instituut

Eindhovens Dagblad

6 oktober 2009

[...]
De vruchten van zijn werk liggen vanaf vandaag in de boekhandel onder de titel ‘Adel van de geest, een vergeten ideaal’, een bundel essays waarin hij pleit voor ‘de klassieke humanistische waarden: de cultivering van de menselijke ziel, de onophoudelijke zoektocht naar waarheid en de moed om zelf wijs te durven zijn’.
Rob Riemen gaat in zijn boek te rade bij grote schrijvers en filosofen uit de Europese geschiedenis, want de grote vragen zijn van alle tijden. De Griekse wijsgeer Socrates wist het al: echte beschaving is bij uitstek een levenshouding, die in het teken staat van het onvermoeibare zoeken naar de waarheid. De Nederlandse filosoof Baruch de Spinoza formuleerde in de 17e eeuw het tijdloze ideaal van de adel van de geest in iets andere bewoordingen: het wezen van de vrijheid is niets anders dan de menselijke waardigheid zelf.
,,Socrates heeft het 2500 jaar geleden al duidelijk gemaakt”, zegt Riemen. ,,Hij wist dat het leven alleen waarde kan hebben als het is gebaseerd op zelfonderzoek. Het leven begint met jezelf vragen te stellen over je eigen leven. Hoe moet ik leven? Is wat ik belangrijk vind echt zo belangrijk? Waaraan hecht ik waarde en waarom? De essentie van het leven is dat je vrij bent. Maar je kunt alleen vrij zijn als je in waarheid leeft, als je begrijpt welke dingen er werkelijk toe doen.”
,,Helaas zijn we in een wereld terechtgekomen waarin dat hele contemplatieve element van rust en over dingen nadenken en afstand nemen en beschouwen verdwenen is. Onze samenleving biedt ontzettend veel mogelijkheden, ons wereldbeeld is constant aan het veranderen en er wordt van ons verwacht dat we flexibel en mobiel zijn. We worden geleefd en kunnen ons niet meer concentreren. Dat leidt tot onzekerheid, de angst dat we in onze identiteit bedreigd worden, zonder dat we trouwens nog weten wat onze identiteit zou zijn. We zijn collectief uit het lood geslagen. We hebben steeds meer, maar we kunnen steeds minder. We zijn afhankelijker geworden, we zijn banger geworden, en we zijn dommer geworden.”
Al op jonge leeftijd raken we het spoor bijster, meent Riemen, die geen enkel vertrouwen heeft in het moderne onderwijs. ,,Hoe is het toch mogelijk dat we in zo’n ontzettend rijke maatschappij leven en tegelijkertijd steeds minder in staat zijn om jonge mensen fatsoenlijk onderwijs te geven?”, vraagt hij zich vertwijfeld af. ,,Hoe kan het dat kunst en cultuur vrijwel zijn wegbezuinigd? Hoe kan het dat er nauwelijks nog wordt gelezen op school? De grote Russische dichter en Nobelprijswinnaar Joseph Brodsky zei het al: censuur is erg maar het is nog erger als er niet meer gelezen wordt. Kunst en literatuur zijn primaire levensvoorwaarden. Als die verdwijnen, verliezen we daarmee ook de taal om onze emoties te begrijpen en daar uitdrukking aan te geven.”
,,Ooit waren universiteiten plekken waar kennis werd verzameld en werd nagedacht”, zegt hij. ,,Iemand die daar gestudeerd had, was thuis in de filosofie, had geleerd om over de grote vragen na te denken en had een brede algemene culturele ontwikkeling. Dat is al heel lang niet meer het geval. Tegenwoordig worden mensen er gereduceerd tot economische instrumenten die in het arbeidsproces kunnen worden ingezet.”
,,Ik constateer niets nieuws, want Nietzsche zei het aan het einde van de 19e eeuw al: alleen wat nuttig is voor de staat telt, en daaraan moet het onderwijs worden aangepast. We zijn vooral bezig om aangepaste burgers te scheppen die een bijdrage kunnen leveren aan het economisch nut. Mensen zijn gaan geloven dat de enige reden om onderwijs te volgen is om geld te verdienen en liefst zo veel mogelijk.”
,,Als het gaat om het vermogen om zelf te kunnen nadenken, dan is daar geen aandacht voor. Daardoor raken mensen totaal onthand als ze plotseling worden geconfronteerd met de grote vragen van het leven, bijvoorbeeld als ze ziek worden, als ze hun baan verliezen of als een naaste komt te overlijden.”
Zo kan Riemen nog wel even doorgaan. Hij spreekt zijn afschuw uit over het jachtige moderne bestaan, waarin niemand nog tijd lijkt te hebben. De ‘notie van eeuwigheid’ is weggevallen, zegt hij. Hij legt dat uit met het voorbeeld van de Sint-Jan in Den Bosch. De bouwers van de kathedraal wilden niet zichzelf etaleren, maar wilden uitdrukking te geven aan een hogere werkelijkheid. Hun werk was erop gericht om iets blijvends te scheppen wat er voor alle tijden zou zijn.
Hoe anders is het in onze tijd. Kwaliteit heeft plaatsgemaakt voor kwantiteit. Het blijvende heeft het moeten afleggen tegen de grootste aantallen. ,,Als de notie van eeuwigheid wegvalt, dan moet alles in het nu gebeuren en hebben mensen geen tijd meer”, zegt Riemen. Geen tijd om na te denken, want ze hebben het al veel te druk met andere dingen. Geen tijd om bij belangrijke vragen stil te staan, want alles is voortdurend in beweging. Geen tijd om te leven. Hij noemt het ‘een geestelijke uitputtingsslag’.
Toch is er nog hoop, meent hij. ,,De wereld verandert wel, maar de menselijke behoefte aan kwaliteit verandert niet. Daarom wil het Nexus Instituut de traditie van het Europese humanisme weer toegankelijk maken. Het is goed als mensen zich na een conferentie afvragen: goh, het ligt toch wat anders dan ik altijd heb gedacht, het blijkt toch wat complexer te zijn. Nexus is er om het leven van mensen wat moeilijker te maken. Dat is meer dan ooit nodig in een maatschappij waarin mensen te horen krijgen dat het leven voor hen gemakkelijker wordt gemaakt. Dat is bedrog. Het leven is niet gemakkelijk, maar moeilijk.”

Door: Twan van Lierop